Yazıya Dair (V)

 

V.

Yazarın hayatının sonuna kadar mücadele etmesi gereken konuların belki de en başta geleni maddiyattır. Kendisini tefekküre, hissetmeye, insanlara yol göste­ren bir akıl hocası olmaya yönelten sanatçı (yazar) bu başat soruna tarih boyunca çö­zümler aramıştır.

Gerek Doğu’da gerekse Batı’da ortak olan özelliklerden bir tanesi dönemlerinin aydını olarak kabul edilen sanatçıların iaşelerini temin etmek için daima birilerinin himayesine ihtiyaç duymalarıdır. Toby Clark, Sanat ve Propaganda Kitle Kül­türü Çağında Politik İmge isimli eserinde dünyanın gidişatını değiştiren en büyük dö­nemlerden biri Rönesans’taki bazı sanatçıların durumları hakkında şunları kaydeder: “Rönesans İtalya’sında bazı sanatçılar kişisel bir üne ulaşmış olsa da bu sanatçıların en ünlü olanları bile zaman zaman yeteneklerini, hamilerine hanedan armaları, giysi ve zırh gibi politik aksesuarlar tasarlamak için kullanmak zorunda kalmışlardır.”[1]

Aynı durumu Doğu’da yaşayan sanatçılarda da görürüz. Halil İnalcık, Şair ve Patron Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerinde Sosyolojik Bir İnceleme isimli eserinde bu ko­nuya ilişkin şu saptamada bulunur: “Matbaanın geniş kitlelere okuma imkânı verdiği, böylece edebî ve ilmî eserlerin, yazarına geçimi için yeterince gelir kaynağı sağladığı dönem gelinceye kadar, bilgin ve sanatkâr, hükümdarın ve seçkin sınıfın desteğine muhtaç idi.”[2]

Sanatçı, iç dünyasında buhranını çektiği sanatsal üretimini gerçekleştirmek için edinmesi gereken bir takım araçları, ailesinin geçimini, en azından üretim esna­sında aklını meşgul edecek gündelik işlerden uzak durma zorunluluğu adına bir başkasının gölge­sine sığınmak zorunda kalmıştır.

Şüphesiz bütün sanatçılar için böyle bir genelleme söz ko­nusu değil. İsmet Özel otobiyografik eseri Waldo Sen Neden Burada Değilsin’de şair ol­masıyla maddiyat arasındaki ilişkiye de değinerek şunları söyler:

“Ben kendi şairliğime pek şairane olmayan bir açıklama getirebiliyorum: Şairliğim bir maliyet meselesidir.

Yetişme yıllarımda kendi önümde açılan yolun bir sanat alanından geçtiğini sezmiştim. Ama hangi sanat alanı ? Müzik ve resim yüksek maliyetlerle çalışan alanlardı. Bu yüksek maliyetler sadece parayla ölçülebilen cinsten sayılmaz. Asıl belirleyici o olmakla birlikte, bana çok yüksek gelen maliyet, bu alanlarda kendi yolumu bulmak için çok erken yaşlarda binlerine, kimilerine «eyvallah» etme mecburiyetiydi. Edebiyat alanı benim yetiştiğim yıl­larda nisbi bir bağımsızlığa imkân veren nitelikteydi. Yani bir insan olarak varlığını teba­rüz ettirebilmek için kimse kişiliğinden taviz vermek zorunda kalmadığı gibi edebiyat ala­nında hesaba katılabilir bir seviye gösteren her çalışma kendini gösterebiliyordu. Bugün yirmibeş yıl öncesinin şartlarının bulunduğu söylenemez, ama yirmibeş yıl önce de bu­günkü gibi edebiyat alanının en düşük maliyetlerle çalışan bölümü şiirdi.”[3]

Özel’in kendi ruhunda sezdiği sanatçı kimliğini yansıtmak için kimseye ‘Eyval­lah’ etmemesi, birilerinin gölgesi altına sığınmadan duygularını ifade etmesi için şair­liği seçtiğini söylemesi, bütün sanatçıların bir hâmîye ihtiyaç duymadıklarının güzel bir örneğidir. Duygularını ifade etmek zorunda olan sanatçının bu açmazı öyle görünüyor ki tarih boyunca olmuş ve bundan sonra da olacaktır.

Sanatçı… içi göğe yükselmeye namzetken, dıştan maddi külçelerle ayakları toprağa bağlı his kahramanı.

 

---

[1] Toby Clark, Sanat ve Propaganda Kitle Kültür Çağında Politik İmge, çev. Esin Hoşsucu, Ayrıntı Yayınları, 3. bs., İstanbul 2017, s. 15.

[2] Halil İnalcık, Şair ve Patron Patrimonyal Devlet ve Sanat Üzerinde Sosyolojik Bir İnceleme, Doğu Batı Yayınları, 9. bs., Ankara 2019, s. 7.

[3] İsmet Özel, Waldo Sen Neden Burada Değilsin, Şule Yayınları, İstanbul 1995, s. 20-21.